Yılan neden her kültürde iki yüzlü?

MÖ 293, Roma. Şehirde salgın var. İnsanlar ölüyor, hekimler çaresiz. Romalılar sonunda Yunanistan’a, şifa tanrısı Asklepios’un en ünlü tapınağının bulunduğu Epidauros’a bir heyet gönderir.

Roma tarihçisi Livius’un aktardığı ve şair Ovidius’un süsleyerek anlattığı hikâyeye göre heyet geri dönerken gemiye beklenmedik bir yolcu biner: kutsal bir yılan. Gemi Tiber Nehri’ne girdiğinde yılan sulara atlar, yüzerek nehrin ortasındaki küçük adaya çıkar ve orada kalır. Romalılar bunu bir işaret sayar ve adaya Asklepios için bir tapınak kurar.

Hikâyenin ne kadarı gerçek, bilemeyiz. Ama şunu biliyoruz: O küçük adada, tapınağın bulunduğu yerde yüzyıllardır hastane geleneği sürüyor; bugün de adada bir hastane var.

Yılan, şifanın sembolü. Peki aynı yılan, neden bu kadar çok hikâyede tehlikenin, ihanetin ve zehrin de sembolü?

Kabuğundan çıkan hayvan

Cevabın ilk ipucu, hayvanın kendisinde.

Yılan büyüdükçe derisini atar. Eski kabuğundan sıyrılıp parlak, yepyeni bir bedenle çıkar. İnsanlar binlerce yıl boyunca bu manzarayı hayretle izledi ve onda yenilenmenin, iyileşmenin, hatta ölümü yenmenin işaretini gördü.

Ama aynı hayvan tek bir ısırıkla öldürebilir. Sessizdir, ayak sesi yoktur, görünmeden yaklaşır. Toprağın altında, taşların arasında, karanlıkta yaşar.

Yani yılan, hem hayatın hem de ölümün çok yakınında duran bir varlıktır. Belki de bu yüzden iki yüzü hiç birbirinden ayrılmadı.

Asklepios’un asası

Yukarıdaki heykel Asklepios’u gösteriyor: sakallı, sakin, bir asaya dayanmış. Asasına tek bir yılan sarılı.

Antik Yunan’da Asklepios hekimliğin ustası sayılırdı. Bergama’daki Asklepion gibi şifa merkezlerinde hastalar tapınakta uyur, gördükleri rüyalar yorumlanır, tedavi buna göre belirlenirdi. Gezgin Pausanias, Epidauros’taki Asklepios tapınağında, tanrıya kutsal sayılan ve insanlara karşı uysal olan sarımtırak yılanlardan söz eder.

Bugün dünyanın pek çok yerinde tıbbın sembolü hâlâ bu asadır: tek yılanlı bir değnek.

Sık yapılan bir karışıklık

Ama bazı hastanelerde, ambulanslarda iki yılanlı, tepesinde kanatlar olan bir asa görürsünüz. O, Asklepios’un değil, Hermes’in asası: kerykeion.

Hermes ulakların, yolcuların ve tüccarların koruyucusuydu. Yani bu asanın aslında şifayla bir ilgisi yok. Karışıklığın en bilinen örneklerinden biri, 1902’de Amerikan ordusunun sağlık birliğinin bu iki yılanlı asayı amblem olarak benimsemesi. O günden beri iki sembol birbirine karıştı.

Aynı kelime: ilaç ve zehir

Yılanın iki yüzlülüğünü belki de en iyi bir kelime anlatıyor.

Antik Yunancada pharmakon, hem ilaç hem zehir demekti. “Farmakoloji” ve “farmasi” sözcükleri buradan gelir. Antik Yunanlılar, bir maddenin şifa mı zehir mi olduğunu belirleyenin çoğu zaman yalnızca miktar olduğunu biliyordu.

Bugün bu sezgi bilimde de karşılığını buluyor. 1960’larda araştırmacılar Brezilya’da yaşayan bir engerek yılanının zehrinde, kan basıncını düşüren küçük peptitler buldu. Bu ipucundan yola çıkılarak geliştirilen kaptopril, 1981’de onaylanan ilk tansiyon ilaçlarından biri oldu.

Mısır: Taçtaki kobra, karanlıktaki yılan

Antik Mısır’da firavunların alnında, tacın tam ortasında, dikilmiş bir kobra dururdu: uraeus. Başı kalkık, saldırmaya hazır, kralı koruyan bir yılan; kraliyetin en güçlü simgesi.

Ama aynı Mısır mitolojisinde başka bir yılan daha vardı: Apophis. Güneş tanrısı Ra her gece yeraltı dünyasından geçerken karşısına çıkan, güneşi yutmaya çalışan dev yılan. Karanlığın ve kaosun kendisi.

Aynı kültür, aynı hayvanı hem tahtın bekçisi hem de dünyanın düşmanı olarak görüyordu.

Anadolu’nun yılanı: Şahmeran

Bizim topraklarımızda ise yılanın en bilinen yüzü Şahmeran’dır. Belden yukarısı kadın, belden aşağısı yılan olan, yeraltında yaşayan bilge yılanların kraliçesi.

Anlatıya göre bir genç yolunu kaybedip onun yeraltındaki dünyasına düşer. Şahmeran onu misafir eder, sırlarını paylaşır ve tek bir söz alır: Yerini kimseye söylemeyecek. Ama genç sonunda sözünü tutmaz. Şahmeran yakalanır. Ölürken bile şifanın sırrını insanlara bırakır.

Şahmeran’da yılan bir tehlike değil, saklı bir bilginin, güvenin ve ihanetin hikâyesidir. Tarsus’tan Mardin’e kadar pek çok yerde bu hikâye anlatılır; Şahmeran hâlâ cam altı resimlerinde, gümüş takılarda yaşar.

Kendi kuyruğunu yiyen

Yılanın belki de en derin sembolü, kendi kuyruğunu ısırarak bir çember çizen ouroboros’tur: başlangıcın ve sonun aynı yerde buluştuğu sonsuz döngü. Onun hikâyesi, Mısırlı bir firavunun mezarından bir kimyagerin rüyasına kadar uzanıyor.

Neden iki yüzlü?

Belki de yılan, insanın kendi içindeki bir gerçeği yansıttığı için bu kadar güçlü bir semboldür.

Bizi iyileştiren şeyle bize zarar veren şey çoğu zaman aynıdır. Bilgi, güç, tutku, bir ilaç… Hepsi doğru ölçüde şifa, fazlasında zehirdir. Yılan bize bunu binlerce yıldır, hiç konuşmadan anlatıyor.