Medusa neden bakanı taşa çevirir?

İstanbul, Yerebatan Sarnıcı. Yüzlerce sütunun arasında, loş ışıkta, ayağınızın altında su şıpırdıyor. Sarnıcın en dip köşesine yürüdüğünüzde iki sütunun altında iki dev taş yüzle karşılaşırsınız.

İkisi de Medusa’dır.

Biri baş aşağı durur. Öteki yan yatırılmıştır. Hiçbiri size düz bakmaz.

Rehberler genellikle şunu anlatır: Medusa’ya bakan taşa döndüğü için, onun bakışını etkisiz bırakmak amacıyla böyle konulmuşlardır. Bu güzel bir hikâye. Ama başka bir açıklama da var: Bu taşlar, sarnıçtaki pek çok sütun başlığı gibi, daha eski bir yapıdan sökülüp buraya getirilmiş devşirme malzemelerdi ve ustalar onları sütunun boyuna uyacak şekilde yerleştirmiş olabilir.

Hangisi doğru olursa olsun, soru yerinde duruyor: Bu yüzün gücü neydi?

Üç kız kardeş

Medusa’nın hikâyesini ilk anlatanlardan biri, MÖ VIII.–VII. yüzyılda yaşamış Hesiodos’tur. Ona göre dünyanın en uç noktasında, gecenin sınırında, Gorgon denen üç kız kardeş yaşar: Stheno, Euryale ve Medusa.

İlk ikisi ölümsüzdür. Medusa ise ölümlüdür.

Bu küçük ayrıntı her şeyi değiştirir. Çünkü ölümlü olduğu için, bir kahraman onu öldürebilir.

Güzel bir yüzün cezası

Yüzyıllar sonra Romalı şair Ovidius, Dönüşümler adlı eserinde Medusa’ya başka bir geçmiş yazar. Ona göre Medusa bir zamanlar canavar değildi. Güzelliğiyle ünlü bir genç kızdı. Herkesin en çok hayran olduğu şey de saçlarıydı.

Sonra Athena’nın tapınağında Poseidon’un saldırısına uğrar. Ve öfkelenen Athena, cezayı saldırgana değil, Medusa’ya verir: O güzel saçlar yılana dönüşür. Kimse bir daha ona bakamayacaktır.

Bugün pek çok okur bu hikâyede derin bir haksızlık görüyor. Medusa, uzun süre korkulan bir canavar olarak anlatıldıktan sonra, son yıllarda bir kurban olarak da yeniden okunuyor. İki bin yıllık bir efsane, her çağda kendi sorularını buluyor.

Aynadan bakan kahraman

Medusa’yı öldürme görevi genç Perseus’a düşer. Ama nasıl yaklaşacaktır? Ona bakan herkes taşa dönmektedir.

Tanrılar ona yardım eder. Athena parlak bir kalkan verir. Perseus Medusa’ya hiç doğrudan bakmaz. Kalkanın parlak yüzeyindeki yansımayı izleyerek yaklaşır ve başını keser.

Ve Medusa’nın boynundan iki varlık doğar: kanatlı at Pegasos ve altın kılıçlı Khrysaor.

Korkunun içinden bir uçan at. Mitlerin sevdiği türden bir ters köşe.

Neden taş?

Peki neden taş? Neden yakmıyor, öldürmüyor da donduruyor?

Mitlerin kendisi bunu açıklamaz. Ama yorumcular yüzyıllardır bu soruyu sorar. En yaygın okumalardan biri şudur: Medusa, korkunun ta kendisidir. Gerçekten büyük bir korkuyla yüz yüze gelen insan ne yapar? Donup kalır. Kıpırdayamaz. Nefesi kesilir.

Bu açıdan Perseus’un çözümü de anlamlı bir hale gelir: Korkuya doğrudan değil, yansımasından bakmak. Ona ayna tutmak. Belki de korkuyla baş etmenin en eski tarifi.

Bu bir yorumdur, kesin bir anlam değil. Ama insanların bu hikâyeyi neden hiç bırakmadığını anlamaya yardım ediyor.

Korkutan yüz, koruyan yüz

İşte burada hikâye beklenmedik bir yöne döner.

Perseus, Medusa’nın kesik başını Athena’ya verir. Athena da onu kalkanına ya da göğsündeki zırhına yerleştirir. Artık o korkunç yüz, düşmana yöneltilmiş bir silahtır.

Antik dünyada Medusa başı, gorgoneion, koruyucu bir simgeye dönüştü. Kalkanlara, zırhlara, tapınak çatılarına, kapılara, sikkelere, hatta içki kaplarına işlendi. Fikir basitti: Kötülüğü durdurmak için, ona kendi bakışını geri çevir. Bu, Anadolu’da hâlâ kapıların üstünde asılı duran nazar boncuğuyla aynı sezgidir: Kötü bakışı, bakışla karşılamak. Yerebatan’daki iki yüz de bu uzun geleneğin parçaları.

Bir kalkanın üzerinde

1597 civarında İtalyan ressam Caravaggio, büyük olasılıkla Kardinal del Monte’nin isteğiyle, Medusa’yı gerçek bir tören kalkanının üzerine boyadı. Yukarıda gördüğünüz o eser.

Medusa tam o anda, başının kesildiği saniyede yakalanmıştır. Ağzı açık, gözleri dehşetle büyümüş. Kanın hâlâ aktığı bir an. Ve bazı sanat tarihçilerine göre o yüzün modeli, ressamın kendisiydi.

Caravaggio ona kalkanın üzerinde bir yer vererek antik geleneği sürdürüyordu: Medusa’nın yüzü yine bir kalkanda, yine düşmana bakıyor.

Sarnıcın dibinde

Bir dahaki sefere Yerebatan’ın karanlığında o iki yüzle karşılaştığınızda, onlara bir süre bakın.

Taşa dönmeyeceksiniz. Ama belki de Medusa’nın asıl gücünü hissedeceksiniz: Yüzyıllar boyunca korkutan, sonra koruyan, sonra acıyan gözlerle yeniden okunan bir yüz. İnsanların korkuyu anlatmak için bulduğu en eski aynalardan biri.