Kaf Dağı neredeydi?

Tahran’dan kuzeydoğuya doğru yola çıkın. Birkaç saat sonra ufukta, çevresindeki her şeyden bağımsızmış gibi yükselen bembeyaz bir koni belirir. Tepesinden ince bir duman süzülür. Bu, Demavend: 5.600 metreyi aşan yüksekliğiyle İran’ın en yüksek dağı ve uyuyan bir yanardağ.

Firdevsi’nin Şehname’sine göre bu dağın derinliklerinde biri zincirlidir. Omuzlarından iki yılan çıkan zalim hükümdar Dahhak, kahraman Feridun tarafından yenilmiş ve dünyanın sonuna kadar kalması için Demavend’in kayalarına bağlanmıştır.

Yani Demavend sıradan bir dağ değil. Ama aradığımız dağ da değil. Aradığımız dağ, bundan çok daha uzakta.

Dünyanın kenarı

“Kaf Dağı’nın ardında” diye başlayan masallar size bir adres vermez. Bir mesafe verir: ulaşılamayacak kadar uzak, kimsenin görmediği, gidenin belki dönmediği bir yer.

Eski İran ve Türk anlatılarında Kaf, bilinen dünyayı bir halka gibi çevreleyen büyük bir dağdır. İnsanların dünyası ortadadır; onun kıyısında Kaf yükselir. Kaf’ın ötesi artık insanların değil, devlerin, perilerin ve olağanüstü varlıkların ülkesidir.

Bazı anlatılarda dağın zümrütten yapıldığı söylenir. Gökyüzünün maviye çalan yeşilini bu zümrüdün yansımasına bağlayanlar bile vardır. Bu, dünyayı anlamaya çalışan insanın şiirsel coğrafyasıdır: Ufkun nerede bittiğini bilmediğinizde, onu bir dağla kapatırsınız.

Bu uzaklık hâlâ dilimizde yaşıyor. Kendini beğenmiş birine “Kendini Kaf Dağı’nda sanıyor” deriz. “Kaf’tan Kaf’a” ise dünyanın bir ucundan öbür ucuna demektir.

Simurg’un yuvası

Kaf’ın en ünlü sakini Simurg’dur.

Şehname’de bir bebek, saçları bembeyaz doğduğu için babası tarafından dağa bırakılır. Adı Zal’dir. Simurg bebeği yuvasına götürür ve yavrularıyla birlikte büyütür. Yıllar sonra Zal insanların arasına dönmek istediğinde, Simurg ona tüylerinden birini verir: “Başın sıkışırsa bu tüyü yak, yanına gelirim.”

Bu hikâyede Simurg’un yuvası, Elburz adlı yüce bir dağın tepesindedir. Demavend de Elburz sıradağlarının parçasıdır. Zamanla anlatıcıların dilinde Elburz ile Kaf birbirine karıştı; Simurg’un dağı, dünyanın kenarındaki dağ oldu.

Otuz kuşun vardığı yer

Kaf’ı bir coğrafyadan çıkarıp bambaşka bir yere taşıyan ise XII. yüzyılda yaşamış şair Feridüddin Attar oldu.

Attar’ın Mantıku’t-Tayr’ında, yani Kuşların Dili’nde, dünyanın bütün kuşları bir araya gelir. Bir padişahları olmadığını fark ederler. Hüdhüd onlara Simurg’dan söz eder: Kaf Dağı’nın ardında yaşayan, kuşların gerçek padişahı.

Binlerce kuş yola çıkar. Yedi vadiyi aşmaları gerekir. Yolda kimi korkar, kimi bahaneler bulur, kimi yorulup geri döner, kimi ölür. Sonunda Kaf’a vardıklarında geriye yalnızca otuz kuş kalmıştır.

Ve orada, şiirin en çarpıcı anında, aradıkları Simurg’un kendileri olduğunu anlarlar. Farsçada si otuz, murg kuş demektir. Si murg: otuz kuş.

Kaf burada artık bir dağ değil, bir iç yolculuğun son durağıdır.

Peki Kafkaslar?

Bazı araştırmacılar Kaf adını Kafkas Dağları’yla ilişkilendirir. Antik dünyanın bilinen kuzey sınırında yükselen, karlı ve aşılmaz görünen bu sıradağların, “dünyanın ucundaki dağ” fikrine ilham vermiş olması akla yatkın. Antik Yunan anlatılarında da Prometheus’un zincirlendiği yer Kafkasya’dır; dünyanın kenarındaki dağ fikri pek çok kültürde karşımıza çıkar.

Ama efsanenin Kaf’ı hiçbir zaman bir haritada sabit durmadı. Her anlatıcı onu, bildiği dünyanın biraz daha ötesine taşıdı. Ufuk genişledikçe dağ da uzaklaştı.

Demir çarık, demir asa

Anadolu masallarında Kaf, kahramanın sınandığı yerdir. Kaybolan sevgiliyi aramaya çıkan delikanlı, ayağına demir çarık giyer, eline demir asa alır. Çarık delinene, asa aşınana kadar yürür. Kaf Dağı’nın ardına geçer, devlerle karşılaşır, bir kuyuya iner, sonunda bir kuşun sırtında geri döner. O kuş da çoğu zaman Zümrüdüanka’dır.

Bütün bu hikâyelerde değişmeyen bir şey var: Kahraman Kaf’tan aynı kişi olarak dönmez.

Haritada değil

Kaf Dağı’nı haritada bulamayız, çünkü o dünyanın değil, insanın haritasında durur. Hepimizin hayatında “Oraya varılmaz” dediğimiz bir yer vardır: bir hayal, bir soru, ertelediğimiz bir değişim.

Masallar o dağın gerçekten uzak olduğunu saklamaz. Ama yolun da gerçek olduğunu söyler. Attar’ın otuz kuşu da tam bunu öğrendi: Aradıkları şey, yolun sonunda değil, yolun kendisindeydi.