Nazar boncuğu neden mavi?

Bir bebeği ilk kez görmeye gidiyorsunuz. Kucağınıza alıyorsunuz, “Maşallah, ne kadar güzel” diyorsunuz. Ve neredeyse kesin olarak, yakasında iğneyle tutturulmuş küçük mavi bir göz size bakıyor.

Koyu mavi bir halka. İçinde beyaz. Onun içinde açık mavi. En ortada siyah bir nokta.

Nazar boncuğu Türkiye’de o kadar sıradan ki, onu sorgulamak hiç aklımıza gelmez. Ama şu soruyu sorduğunuzda iş ilginçleşir: Bizi bir bakıştan korumak için neden yine bir göz kullanıyoruz? Ve neden o göz hep mavi?

Bakışın gücü

Bazı bakışların zarar verebileceği fikri, yazılı tarih kadar eskidir.

Mezopotamya’dan kalan kil tabletlerde kötü bakışa karşı okunan sözler bulunur. Antik Yunanlılar buna baskania derdi, Romalılar fascinatio. Yunanlı yazar Plutarkhos, bir akşam yemeğinde arkadaşlarıyla bu konuyu nasıl tartıştıklarını uzun uzun anlatır: Bazı insanların gözünden zarar veren bir şey çıkıyor olabilir mi? Masadakilerin çoğu bunu bir kuruntu sayıp güler. Ev sahibi Metrius Florus ise anlatılan olayların çokluğunu öne sürer: Bir şeyin nedenini bilmemek, onu yok saymak için yeterli değildir.

Akdeniz’in her kıyısında aynı korku vardı: Kıskançlıkla bakan bir göz insana, hayvana, hatta tarladaki ürüne zarar verebilirdi.

Bu inancın arkasında çok insani bir gözlem yatıyor. Güzel, sağlıklı, başarılı olan şey dikkat çeker. Ve her dikkat iyi niyetli değildir. Kıskançlık, sözde değil, bakışta saklanır.

Göze karşı göz

Peki kötü bakıştan nasıl korunulur?

Antik dünyanın bulduğu çözüm şaşırtıcı derecede zekice: bakışı geri çevirmek. Kem gözün karşısına bir göz koyarsanız, o bakış size değil, kendisine döner. Ayna gibi.

Bu yüzden Akdeniz’in dört bir yanında gözler koruyucu olarak kullanıldı. MÖ VI. yüzyılda Atina’da yapılan bazı şarap kâselerinin dışına kocaman iki göz çizilirdi. Bu gözlerin kötülüğü uzaklaştırdığına inanılırdı; kimi araştırmacılara göre de kâseyi kaldırıp içen kişinin yüzü, bir an için bir maskenin arkasında kalırdı. Mısır’da Horus’un gözü denen udjat tılsımları takılırdı. Fenikeli ve Kartacalı cam ustaları, üzerine katman katman göz desenleri işlenmiş küçük cam boncuklar üretti; bu boncuklar bugün Akdeniz’in dört bir yanındaki kazılardan çıkıyor.

Hepsi aynı mantıkla çalışıyordu: Seni izleyene sen de bak.

Peki neden mavi?

İşte en çok sorulan soru. Kesin tek bir cevabı yok, ama birkaç açıklama birbirini tamamlıyor.

Birincisi camın kendisi. Doğu Akdeniz ve Anadolu, binlerce yıldır cam ustalığının merkezlerinden biriydi. Cama kobalt ya da bakır eklendiğinde parlak, derin bir mavi elde ediliyordu. MÖ 4. yüzyıldan kalma Fenike göz boncuklarında bile o koyu kobalt mavisini görürsünüz; bugünkü ustalar da maviyi bakır oksitle verir. Koruyucu boncuklar zaten camdan yapıldığı için, ustaların en çok kullandığı ve en güzel sonuç aldığı renk, kendiliğinden boncuğun da rengi oldu.

İkincisi gökyüzü ve su. Mavi, pek çok kültürde gökle, suyla, ferahlıkla ve korunmayla ilişkilendirildi. Kapı çerçevelerinin, pencere kenarlarının maviye boyandığı Akdeniz köylerini düşünün.

Üçüncüsü ise en çok konuşulan ama en az kanıtlanabilen açıklama. Koyu gözlü insanların çoğunlukta olduğu topraklarda açık renkli gözler hem nadir hem dikkat çekiciydi. Anadolu’da hâlâ “gök gözlü” insanların nazarının daha çok değdiğine inanılır. Mavi bakışı yine mavi bir gözle karşılamak… Akıllıca bir fikir, ama kesin bir tarihsel kaynağa dayanmıyor. Onu bir halk yorumu olarak görmek daha doğru.

Ateşin içinde doğan göz

Türkiye’de geleneksel nazar boncuğu yapımı hâlâ yaşayan bir zanaat. Bu işin en bilinen adresi, İzmir’in Kemalpaşa ilçesine bağlı, adını boncuktan alan Nazarköy.

İşin ilginç yanı, bu zanaatın bugünkü biçimiyle Anadolu’ya oldukça geç gelmesi. Araştırmalara göre 1930’larda Mısır’dan İzmir’e gelen Arap ustalar önce Menderes’e bağlı Görece köyüne yerleşti, 1950’lerde de Kemalpaşa’daki Kurudere’ye geçip işi Türk ustalara öğretti. Kurudere’nin bugünkü adı Nazarköy.

Usta, fırının ağzında eriyen camı ince bir demir çubuğun ucuna sarar. Önce koyu mavi gövdeyi oluşturur. Sonra beyaz camı damla damla ekler, üzerine açık maviyi, en sonunda da siyah bebeği. Her katman ateşte yumuşar, bir öncekine kaynar. Birkaç dakika içinde, bir avuç erimiş camdan bakan bir göz doğar.

Her boncuk biraz farklıdır. Çünkü her biri elde, ateşin içinde yapılır.

Bize bakan tarih

Belki de nazar boncuğunun asıl gücü burada: Binlerce yıllık bir korkuyu, binlerce yıllık bir zanaatla güzel, küçük bir nesneye dönüştürmüş olmasında.

Bir dahaki sefere bir kapının üstünde, bir bebeğin yakasında o mavi gözle karşılaştığınızda bir an durun. Size bakan şey yalnızca bir boncuk değil. Atinalı bir şarap kâsesinden, Fenikeli bir cam ustasından, Plutarkhos’un sofrasından süzülüp gelen üç bin yıllık bir bakış.