Kilimdeki motifler ne anlatır?

Bir köy evinde, kış akşamı. Ocakta ateş yanıyor. Odanın köşesinde dikey bir tezgâh, başında on beş yaşında bir kız. Parmakları yünlerin arasında gidip geliyor; bir kırmızı, bir lacivert, bir beyaz.

Annesi ona yıllar önce anneannesinden öğrendiği motifleri öğretmiş. Ama kız bu akşam, tezgâhın tam ortasına, kimseye söylemediği bir şeyi dokuyor.

Anadolu’da kilim, yalnızca yere serilen bir örtü değildi. Yazının pek girmediği evlerde, kuşaklar boyunca kadınların kendi dilleriyle konuştuğu bir yüzeydi. Dilekler, korkular, koruyucu işaretler ve bazen de dile getirilemeyen duygular ilmek ilmek dokunurdu.

Peki o dili okuyabilir miyiz?

Önce küçük bir uyarı

Kilim motiflerine verilen anlamlar yöreden yöreye, hatta aileden aileye değişir. Üstelik bugün yaygın olarak bilinen anlamların bir kısmı, son yüzyılda araştırmacıların ve dokuyucuların yorumlarıyla şekillendi. Yani her kilimi tek bir sözlükle okumak mümkün değil.

Ama bazı motifler Anadolu’nun pek çok köşesinde benzer anlamlarla anılır. Onlara bakalım.

Elibelinde: Ellerini beline koyan kadın

Anadolu kilimlerinin belki de en tanınan motifi. Kollarını beline koymuş, stilize bir insan figürü.

Çoğunlukla kadını, anneliği, doğurganlığı ve bereketi anlattığı söylenir. Kimi yazarlar bu figürü, Çatalhöyük’te bulunan Neolitik kadın heykelciklerine ve kazının ilk başkanı James Mellaart’ın ileri sürdüğü bir “Ana Tanrıça” inancına kadar götürür. Ama sonraki araştırmalar Mellaart’ın bu yorumlarını büyük ölçüde sorguladı; bağlantı tartışmalı. Ama motifin, kadınlığa ve hayatın devamına dair bir dilek olarak dokunduğu yaygın bir yorum.

Bir elibelinde gördüğünüzde, belki de bir annenin kızı için dilediği sağlıklı bir hayata bakıyorsunuz.

Göz: Nazara karşı

Kilimlerde sık rastlanan eşkenar dörtgenler ve köşeli göz biçimleri, nazar boncuğuyla aynı işi görür: kem gözü geri çevirmek.

Bir kilim evin en görünür yerine serilirdi. Eve giren herkesin bakışı önce ona düşerdi. Kıskanç bir bakış varsa, kilimdeki göz onu karşılardı.

Hayat ağacı: Yerle gök arasında

Kökleri aşağıya, dalları yukarıya uzanan bir ağaç. Yeraltı, yeryüzü ve gökyüzü arasında bir köprü.

Hayat ağacı pek çok kültürde karşımıza çıkan çok eski bir semboldür. Kilim araştırmacıları onu, kök saldığı yeraltını, gövdesinin durduğu insan dünyasını ve dallarının uzandığı göğü birbirine bağlayan bir eksen olarak okur: sürekliliği ve soyun devamını anlatır. Anadolu kilimlerinde çoğu zaman stilize, geometrik bir biçimde dokunur.

Su yolu: Akan suyun izi

Anadolu dokumacılarının motif adları arasında bir de “su yolu” vardır. Adının söylediği gibi akan suyu çağrıştırır; kimi yorumlara göre hayatın sürekliliğini ve bereketi anlatır.

Kurak bir bozkırda suyun ne kadar değerli olduğunu düşünün. Bir kilime suyu dokumak, belki de evi bereketle kuşatmak demekti.

Saç bağı ve küpe: Söylenemeyenler

İşte en kişisel motifler.

Araştırmacılar saç bağı ve küpe motiflerini aşk, sevgi ve evlilik anlamı taşıyan motifler arasında sayar. Saç bağının bir genç kızın evlenme isteğini anlattığı söylenir. Kendi duygularını açıkça dile getirmesi hoş karşılanmayan bir genç kız, belki de söyleyemediğini ilmeklerle söylüyordu.

Yazının başındaki kızın tezgâhın ortasına dokuduğu şey belki tam da buydu.

Muska ve akrep: Tehlikeyi resmetmek

Muska motifi, adının söylediği gibi, boyna takılan muskalar gibi korunmayı anlatır; araştırmacılar onu göz motifiyle birlikte nazara karşı dokunan işaretler arasında sayar.

Akrep motifinin hikâyesi ise daha ilginç. Dokuyucuların korktukları ya da güçlü buldukları hayvanları dokuyarak korunacaklarına inandıkları anlatılır. Akrebin kendisini dokumanın, onu evden uzak tutacağına inanılırdı. Tehlikeyi resmederek onu etkisiz kılmak… Bu, insanlığın en eski düşünce biçimlerinden biri.

Bir dokuyucunun imzası

Bir kilimde hiçbir motif tamamen rastlantısal değildir. Ama hiçbiri de tamamen kurala bağlı değildir. Dokuyucu, annesinden öğrendiği motifleri kendi hayatıyla, kendi elinin alışkanlığıyla birleştirir.

Kilim araştırmacılarının hatırlattığı gibi, bazı motifler bütün bir toplumda anlam taşır, bazıları her kültürde aynı şeyi söyler, bazılarıysa yalnızca dokuyucunun kendisi için bir anlam taşır. Bir kilimde tekrarı bozan tek bir renk, beklenmedik bir küçük işaret görürseniz, onun anlamını belki de yalnızca onu dokuyan bilir.

Bir dahaki sefere bir kilimin üzerinden geçerken bir an durun ve ona yakından bakın. Ayağınızın altındaki şey, belki de yüz yıl önce bir kış akşamı, bir genç kızın kimseye göstermeden yazdığı bir mektuptur.