Minyatürde neden gölge yok?

Yukarıdaki resme bir kez daha bakın.

Güneşli bir gün. Su pırıl pırıl. Bir kayığın içinde müzisyenler çalıyor, köşkün önünden kalabalık bir alay geçiyor. Yüzlerce figür var.

Ve hiçbirinin gölgesi yok.

Ne insanların, ne ağaçların, ne de binaların. Üstelik uzaktaki adamlar, öndekilerden küçük değil. Köşk sanki havada asılı. Su, yan yatırılmış bir halı gibi önümüzde uzanıyor.

İlk bakışta insan şunu düşünebilir: Belki de bu ressamlar gölgeyi, derinliği çizmeyi bilmiyordu.

Bilmiyor değillerdi. Çizmemeyi seçtiler.

Bir şenliğin resmi

Bu sayfa Surname-i Hümayun’dan, yani “Padişahın Düğün Kitabı”ndan. 1582 yazında Sultan III. Murad, oğlu Şehzade Mehmed’in sünnet düğünü için İstanbul’da, bugünkü Sultanahmet Meydanı’nda, yani o zamanki Atmeydanı’nda haftalarca süren bir şenlik düzenledi.

Esnaf loncaları birbiri ardına geçit yaptı. Cam üfleyenler yürürken cam üfledi, aşçılar yürürken yemek pişirdi, cambazlar ip üzerinde yürüdü. Ve saray nakkaşları, yani minyatür ressamları, bütün bunları gün gün kaydetti.

Ortaya çıkan kitap, şenliği sahne sahne gösteren yüzlerce minyatürlü bir kayıttır. Bugün Topkapı Sarayı Müzesi’nde korunur.

Gölgesiz bir dünya

Peki neden gölge yok?

Gölge bir anı gösterir. Güneş şu anda şu açıdadır, o yüzden gölge şu yöne düşer. Bir saat sonra her şey değişir.

Minyatür ressamının derdi ise bir anı yakalamak değildi. O, bir olayı, bir yeri, bir hikâyeyi anlatıyordu. Gölge ona bir şey kazandırmıyor, aksine resmi tek bir saate, tek bir ışığa hapsediyordu. Gölgesiz bir dünya, zamanın dışında duran bir dünyadır. Her şey her an görünür.

Bu bir yorumdur; nakkaşlar gölgeyi neden kullanmadıklarını bize yazıp bırakmadı. Bir başka yorum da şudur: Gölge, nesnenin üzerine düşen karanlıktır. Minyatürde her şey kendi rengiyle, kendi ışığıyla vardır. Kırmızı kırmızıdır, mavi mavidir. Hiçbir şey başka bir şeyin karanlığında kalmaz.

Uzaktaki neden küçülmüyor?

Avrupa’da Rönesans ressamları XV. yüzyılda, perspektif denen bir yöntemi geliştirdi. Resme tek bir noktadan, tek bir gözle bakılıyormuş gibi davranılır. Uzaktaki şeyler küçülür, çizgiler ufukta bir noktada birleşir.

Minyatür ressamı bu tek gözü reddeder. Onun resminde aynı sahneye birçok yerden bakılır. Bir köşkün hem önünü hem içini görebilirsiniz. Bir şehre hem yukarıdan hem yandan bakarsınız. XVI. yüzyılda Matrakçı Nasuh’un çizdiği şehir resimlerinde İstanbul, Halep ya da Tebriz, bir kuşun gözünden, tek tek binalarıyla birlikte görünür.

Figürlerin boyu da uzaklığa göre değil, önemine göre belirlenir. Padişah, çevresindekilerden büyük olabilir. Önemli bir sahne, sayfanın ortasına yerleşir.

Kısacası minyatür, gözün gördüğünü değil, aklın bildiğini resmeder.

Bir portrenin yarattığı deprem

Bu iki bakış İstanbul’da gerçekten karşılaştı.

1479’da Venedikli ressam Gentile Bellini, Fatih Sultan Mehmed’in davetiyle İstanbul’a geldi. Padişahın, bugün Londra’daki Ulusal Galeri’de bulunan ünlü portresini, gölgeleriyle, ışığıyla, derinliğiyle o yaptı.

Saray nakkaşları bu yeni bakışı gördü. Bazıları etkilendi, denedi. Ama Osmanlı minyatürü kendi yolundan vazgeçmedi.

Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı romanı tam bu gerilimi anlatır. XVI. yüzyıl İstanbul’unda nakkaşlar, Venedik ressamları gibi gölgeli, perspektifli resim yapmanın kendi geleneklerine ihanet olup olmadığını tartışır. Bir resmi kimin gözüyle yapmak gerekir: Ressamın mı, yoksa zamanın ve yerin ötesinde duran bir bakışın mı?

Levni ve değişen dünya

XVIII. yüzyılın başında Lale Devri’nin ressamı Levni, minyatüre yeni bir canlılık getirdi. Figürleri daha hareketli, yüzleri daha kişisel, renkleri daha yumuşak oldu. Yer yer derinlik duygusu da belirdi.

Ama gölge, minyatürün yüzyıllarca uzak durduğu bir şey olarak kaldı.

Bir dahaki bakışta

Bir müzede ya da bir kitapta minyatürle karşılaştığınızda, “neden gerçekçi değil?” diye sormak yerine şunu sorun: Bu resim bana neyi göstermek istiyor?

O kayıktaki müzisyenler hâlâ çalıyor. Alay hâlâ geçiyor. Dört yüz yılı aşkın süredir güneş tepede ve kimsenin gölgesi düşmüyor. Belki de minyatürün sırrı bu: Zamanı durdurmadan, zamanın dışında kalmak.