Antikythera düzeneği: 2.000 yıllık bir hesap makinesi mi?

Girit’in kuzeybatısında, küçük Antikythera adasının açıklarında, denizin dibinde bir şey yatıyor.

Bir gemi. Antik bir gemi. İçinde bronz heykeller, mermer figürler, cam kaplar.

1901 yılında batıktan çıkarılan eşyaların arasında kimsenin pek dikkat etmediği bir parça vardır: Ahşap bir kutunun içinde, paslanmış, yeşile dönmüş bir bronz yığını.

O yığının içinde, dünyanın bildiği en eski karmaşık makinelerden biri saklanıyordu.

Bir yığının içindeki çarklar

Bronz parça bir süre sonra kurudu ve birkaç parçaya ayrıldı. Araştırmacılar parçaların içinde bir şey fark etti: Dişli çarklar.

Bu tuhaf bir buluştu. Çünkü antik dünyadan bu kadar ince işlenmiş dişli çarklara benzer başka bir şey bilinmiyordu.

Bugün araştırmacılar onun MÖ 2. yüzyılın sonlarına ait olduğunu düşünüyor. Gemi ise bir Roma dönemi batığıydı.

Cep boyu bir gökyüzü

Peki bu makine ne yapıyordu?

İlk büyük cevap 1974’te geldi. Bilim tarihçisi Derek de Solla Price, uzun yıllar süren incelemesini Yunanlıların Dişlileri adlı bir çalışmada yayımladı. Price’a göre düzenek bir takvim ve gökyüzü hesaplayıcısıydı.

Yan taraftaki bir kolu çevirdiğinizde, içerideki çarklar birbirini döndürüyordu. Ön yüzdeki göstergeler, seçtiğiniz bir gün için Güneş’in ve Ay’ın gökyüzündeki yerini gösteriyordu. Hatta Ay’ın evresi, yani dolunay mı hilal mi olduğu, küçük bir topla gösteriliyordu.

Yani elinizde, bir ahşap kutunun içinde, taşınabilir bir gökyüzü vardı.

Tutulmaları önceden bilmek

2005’te yeni bir dönem başladı. Uluslararası bir ekip, parçaların içini bilgisayarlı tomografi, yani hastanelerdeki tarama cihazlarının çok daha güçlü bir benzeriyle görüntüledi.

Paslı bronzun altında yüzlerce yıldır kimsenin okuyamadığı yazılar ve görünmeyen çarklar ortaya çıktı.

2006’da Nature dergisinde yayımlanan çalışma şaşırtıcı bir şey gösterdi: Arka yüzdeki sarmal göstergelerden biri Güneş ve Ay tutulmalarını önceden tahmin ediyordu. Bunu yaparken, Babil gökbilimcilerinin yüzyıllar boyunca gözlemle bulduğu tutulma döngülerini kullanıyordu.

Yani bu makine, Mezopotamya’nın gözlemlerini Yunan mekaniğiyle birleştiriyordu.

Üçte biri kayıp bir bulmaca

Bugün düzenekten 82 parça kalmış. İçlerinde toplam 30 bronz dişli çark sayılıyor. Bunların 27’si en büyük parçanın içinde.

Ama araştırmacılara göre elimizdeki, makinenin yalnızca yaklaşık üçte biri. Gerisi denizin dibinde kaldı ya da zamanla yok oldu.

Bu yüzden Antikythera düzeneği üzerine yapılan her çalışma biraz da bir bulmaca çözmek gibi. Eksik çarkları kalan ipuçlarından tahmin etmek gerekiyor.

Gezegenleri de mi gösteriyordu?

En büyük ipuçlarından biri, düzeneğin yüzeyindeki yazılardan geldi. Bu yazılar bir tür kullanma kılavuzuydu. Ve kılavuzda yalnızca Güneş ile Ay değil, o dönem bilinen beş gezegen de geçiyordu: Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn.

2021’de Londra’daki bir araştırma ekibi, ön yüzün nasıl görünmüş olabileceğine dair yeni bir model önerdi. Yazılarda geçen sayılardan biri, Venüs için 462 yıllık bir dönemdi. Ekip bu sayıyla uyumlu bir çark sistemi kurdu. Bu modelde bir parçada gerçekten bulunan 63 dişli bir çark da önemli bir yer tutuyordu.

Bu model hâlâ bir yeniden kurma, kesin bir kanıt değil. Araştırmacılar da bunu açıkça yazıyor. Ama düzeneğin, gökyüzünün tamamını küçük bir kutuya sığdırmaya çalışan bir makine olduğu giderek daha açık.

Bir mirasın sessiz yolculuğu

Antikythera düzeneği bize çok şey söylüyor, ama bir şeyi de söylemiyor: Kim yaptı?

Bunu bilmiyoruz. Bu kadar ince bir makinenin tek başına ortaya çıkmış olması zor görünüyor. Belki de benzerleri vardı ve hiçbiri günümüze ulaşmadı.

Yüzyıllar sonra, 13. yüzyılda Diyarbakır’da Cezeri’nin fil saati de çarklar, su ve hesapla zamanı ölçüyordu. Bilgi bazen bir batıkta kaybolur, bazen bir kitapta yeniden doğar.

Kolu çevirmek

Bir düşünün: 2.000 yılı aşkın bir süre önce, bir gemide bir kutu. Birisi kolu çeviriyor ve önündeki küçük göstergelerde gökyüzü dönmeye başlıyor. Ay doluyor, boşalıyor. Bir tutulma yaklaşıyor.

O kişi belki de gökyüzünü anlamak için bugün bizim yaptığımızın aynısını yapıyordu: Bir şeyi elle tutulur hale getirmek.

Antikythera düzeneği, insanın gökyüzüne bakma merakının ne kadar eski olduğunu hatırlatıyor. Ve bu merakın, bazen paslı bir bronz parçasının içinde bile saklanabildiğini.