Sokrates neden hiç yazmadı?

MÖ 399, Atina. Yetmiş yaşında bir adam, hapishane hücresinde, dostlarının arasında oturuyor. Birazdan eline bir kadeh baldıran verilecek. Dostları ağlıyor; o ise konuşmaya devam ediyor. Son saatlerini bile, ruhun ölümsüz olup olmadığı üzerine bir tartışmayla geçiriyor.

Bu adam Sokrates. Batı düşüncesinin belki de en çok anılan ismi. Ama tuhaf bir ayrıntı var: Sokrates hayatı boyunca tek bir satır bile yazmadı. Ne bir kitap, ne bir mektup, ne de bir not.

Onun hakkında bildiğimiz her şey başkalarının kaleminden geliyor: en yakın takipçisi Platon’un diyaloglarından, asker ve yazar Ksenophon’un anılarından, bir de komedi yazarı Aristophanes’in onunla açıkça alay ettiği Bulutlar oyunundan. Tarihin en ünlü konuşmacısı, hep başkalarının ağzından konuşuyor.

Peki neden? Okuma yazma bilen, Atina’nın en parlak zihinleriyle tartışan bir adam neden hiç yazmaz?

Bir tanrı, bir kral ve bir icat

Cevabın ipucu, Platon’un Phaidros adlı diyaloğunda, Sokrates’e anlattırdığı küçük bir hikâyede saklı.

Mısır’da Theuth adında bir tanrı yaşarmış. Sayıları, geometriyi, astronomiyi, dama benzeri tahta oyunlarını ve zarı icat etmiş. Ama en çok gurur duyduğu buluşu yazıymış. Bütün icatlarını Mısır kralı Thamus’un önüne sermiş ve yazıyı övmüş: “Bu, Mısırlıları daha bilge yapacak. Hafızaları güçlenecek.”

Kralın cevabı, iki bin dört yüz yıl sonra hâlâ insanı düşündürüyor:

“Hayır. Bu buluş, onu öğrenenlerin hafızasını zayıflatacak. Hatırlamak için artık kendi içlerine değil, dışarıdaki işaretlere bakacaklar. Sen onlara bir hafıza ilacı değil, bir hatırlatma ilacı verdin. Çok şey okuyacaklar ama hiçbir şeyi gerçekten öğrenmeyecekler. Kendilerini bilge sanacaklar; oysa yalnızca bilgili görünecekler.”

Tanıdık geliyor mu? Telefon numaralarını artık ezbere bilmiyoruz. Yolu değil, haritayı takip ediyoruz. Bir şeyi merak ettiğimizde düşünmeden önce arıyoruz. İnternetin ve yapay zekânın zihnimize ne yaptığını tartışırken, aslında Sokrates’in başlattığı bir tartışmanın içindeyiz.

Soru soramayan söz

Ama Sokrates’in asıl itirazı hafızayla ilgili değildi. Daha derin bir şeyle ilgiliydi.

Phaidros’ta yazıyı resme benzetir. Bir tablodaki insanlar canlı gibi durur, ama onlara bir şey sorsanız susarlar. Yazı da böyledir: Ona ne sorarsanız sorun, hep aynı cümleyi tekrar eder. Yanlış anlaşıldığında kendini savunamaz. Kime konuştuğunu seçemez. Anlayana da anlamayana da aynı şeyi söyler.

Sokrates için düşünmek, iki insan arasında olan bir şeydi. Agorada birini durdurur, ona basit bir soru sorardı: “Cesaret nedir?” “Adalet nedir?” Karşısındaki kendinden emin bir cevap verirdi. Sokrates o cevabın içindeki küçük bir çatlağı bulur, yeni bir soru sorardı. Birkaç soru sonra, kendinden emin olan kişi bildiğini sandığı şeyi aslında bilmediğini fark ederdi.

Kendini bir ebeye benzetirdi. Annesi Phainarete’nin mesleğiydi bu. Ebe bebeği kendisi doğurmaz; doğuma yardım eder. Sokrates de fikir vermediğini, karşısındakinin zihninde zaten olanın doğmasına yardım ettiğini söylerdi.

Şimdi düşünün: Böyle bir yöntem kâğıda nasıl sığar? Bir kitap size “Emin misin?” diye soramaz. Tereddüdünüzü fark edemez. Kaşlarınızı çattığınızı görüp örneği değiştiremez.

Tarihin en güzel ironisi

Hikâyenin en çarpıcı yanı şu: Sokrates’in yazıya karşı söylediği her şeyi, onu yazıya geçiren biri sayesinde biliyoruz.

Platon hocasının sesini kâğıda döktü, ama bunu yaparken akıllıca bir şey yaptı. Felsefeyi tek bir yazarın kendi fikrini anlattığı düz bir metin olarak yazmadı. İnsanların birbirine soru sorduğu, itiraz ettiği, yanıldığı ve fikrini değiştirdiği sahneler yazdı. Diyaloglar okunmaktan çok, izlenir gibidir.

Belki de Platon’un hocasına verebileceği en güzel cevap buydu: Yazı madem soruya cevap veremiyor, o zaman yazının içine konuşmayı koyalım.

Okumak yetmez mi?

Sokrates bize okumayı bırakmamızı söylemiyor. Okuduğumuzla konuşmamızı söylüyor.

Bir fikri gerçekten anlayıp anlamadığımızı, onu birine anlatmaya çalıştığımızda anlarız. Karşımızdaki “Peki ama neden?” diye sorduğunda. Cevabı bilmediğimizi fark ettiğimiz o küçük, rahatsız edici anda.

Yetmiş yaşındaki adam, baldıran kadehi elindeyken bile konuşmayı bırakmadı. Çünkü ona göre insan, bir soruyu birlikte düşündüğü kişilerle, en çok da o sırada, gerçekten düşünmeye başlıyordu.